Ein stad å springe til

Skrevet av

Synne Lea Leo og Mei Cappelen

Synne Lea
Leo og Mei
Cappelen


I Leo og Mei fangar Synne Lea varme og nærleik, men også mørke og uro, i poetisk prosa. Ho fortel ei historie om to hus og to barn, og skildrar vennskap på ein måte som er gripande for vaksne og, trur eg, for barn.

Fra bøygen 3/2013 Barne- og Ungdomslitteratur

Jeg klarer ikke
få tankene bort

fra kjærlighet som aldri ser
seg for før
den krysser gaten.
1

Eg har tenkt på dette diktet frå den førre diktsamlinga til Synne Lea under lesinga av Leo og Mei. Dei to hovudpersonane bur nemleg i to nesten like hus, «bare speilvendte», som ligg på kvar si side av gata. Denne gata markerer skiljet mellom Leo og Mei, som er motstykke i alt: For Leo verkar den trugande, medan den for Mei representerer moglegheiter og håp. Synne Lea jobbar med nett slike motsetnadar når ho skildrar det sterke vennskapet mellom desse både sympatiske og empatiske figurane.
Leo har ein fot som er kortare enn den andre, og han kan difor ikkje springe. Når han skal krysse gata, strammar han skjerfet og «titter til alle kanter, som om han skal krysse en vei med tung trafikk», sjølv når det ikkje er ein bil eller eit menneske å sjå. Mei, derimot, er lett på tå. Når ho vaknar om morgonen, kjenner ho at «natta er tung og kald i føttene», men kjem seg raskt ut for å «løpe morgenen lett i hagen». Kontrasten mellom dei blir også tydeleg på andre område, og ein skjønar raskt at Leo er den uheldige, den utsette og urolege, medan Mei er tilsvarande heldig og trygg. Men ho er ikkje fri for uro. Ho uroar seg for Leo, og nettopp uroa for den andre er ei av dei sentrale kjenslene romanen framstiller.

Det trygge blikket
Vi følgjer forteljinga frå Mei sitt perspektiv. Ho har ein idyllisk familie, iallfall ei omsorgsfull mor, og mykje av spenninga i romanen er knytt til om, og eventuelt korleis, ho lukkast i rolla som reddande engel. Ho gjer huset sitt og familien sin til ein tilfluktsstad for Leo, som er like lite heldig med familien som han er med beina sine. Trass i at Mei si historie er mest for ei solskinshistorie å rekne, er ikkje sutene hennar framstilte som uvesentlege. Romanen tek dei minste kjensler og problem på alvor, og gjer ikkje narr av barnet sitt møte med ei ofte mørk og uoversiktleg verd. For Mei er det hovudsakleg uvissa om kva som kan hende med Leo som er kjelda til uro, sidan ho sjølv er trygg i sine eigne omgivnader. Lea unngår det melodramatiske som lett kunne oppstått om det var Leo sitt perspektiv vi følgde, og nettopp fordi forteljinga er fortalt frå ein trygg og harmonisk ståstad, kjenner ein det verkeleg når tryggleiken blir utfordra og harmonien truga.
På denne måten er romanen estetisk vellukka. Eg meiner også at den er pedagogisk vellukka, iallfall modig, fordi den vel eit perspektiv som innbyr til refleksjon kring empati hos den som er heldig, heller enn offeret sitt perspektiv. Sjølvsagt er offerperspektivet ofte verknadsfullt, men det kan likevel raskt verke slitt i mykje av barnelitteraturen. Lea tek utgangspunkt i det trygge blikket og viser oss ei uro som vi alle bør kjenne, nemleg uroa for den andre. Slik utfordrar ho dei heldige blant oss og gir ofte enkle, men like fullt verdifulle innsikter i korleis ein møter dei som har det vondt. For å seie det med Leo: «Det er bra du har meg (…) Ellers ville du aldri lært noe om mørket».

Den trugande farsfiguren
Sjølv om Lea unngår det melodramatiske i valet av perspektiv, er ikkje romanen heilt fri for slike lyter. Der språket hennar ofte balanserer hårfint mellom det poetiske og det poetiserande, gjer visse «typiske» karaktertrekk at dramatikken nokre stadar bikkar over i melodramatikk. Leo si forteljing lid stundom under dette, og då særskilt i dei delane der far til Leo er involvert.
Far til Leo verkar nemleg som ein karikatur. Eg kjenner det er klamt når eg les om denne fullstendig usympatiske figuren: «Leo. Leo! Hagen snøres sammen av en stemme. Det er faren til Leo. Han står bøyd over gjerdet.» Vidare bikkar det nesten over i det komiske når han får tildelt denne replikken og serverer den til Mei: «Det er fint med litt former på jenter. Og ellers er du jo søt.» Eg forsvinn ut av romanuniverset, og inn i skrekkhistorier som ikkje høyrer heime her, når han avsluttar eit kapittel med dette: «Du er så stille, Mei (…) Du er ikke den som sier for mye, er du vel. (…) Jeg liker de som ikke sier for mye.» Er dette ein truverdig karakter? Kanskje. Sjølvsagt må ein seie kanskje. Det finst sjuke jævlar der ute. Men om Leo har vakse opp med ein så sjuk jævel som far, burde både farskarakteren og overgrepstematikken handsamast med langt større tolmod enn den gjer her. Nøyaktig kva det er far til Leo gjer mot Leo får vi aldri vite, endå mindre kva han meiner med kommentarane til Mei, og eg kjenner difor på eit misforhold mellom alvoret i det som blir ymta om og problematikken som romanen faktisk tek innover seg. Far til Leo blir verande ei mørk, trugande kraft som gjer at Leo har det både mentalt og fysisk vondt.
Skrekkfiguren av ein far dominerer i romanen. I eit kapittel oppdagar han trehytta som Leo og Mei byggjer, og han, eller raseriet hans, blir årsak til at Leo trør utfor, dett ned og endar opp på sjukehus. Men faren får heldigvis ikkje fullstendig ta over stemninga i romanen. Romanen er nemleg ikkje mørk og tungt realistisk, og eg godtek raskt at faren er ein «type», heng meg ikkje opp i detaljane, nett slik eg godtek at Leo og Mei er påfallande fulle av motsetnadar. Grunntonen i romanen er meir i slekt med fabelen enn med den realistiske romanen, trass i at Lea ofte balanserer mellom det realistiske og det meir fantastiske og fabelaktige. Ho nyttar stundom realistiske verkemiddel for å føre oss nært inn på personane, men slepp likevel taket og lèt det fabelaktige ved dei vere viktigast. Ein av grunnane til at det blir slik, er det poetiske språket ho gjer bruk av.

Poesi og barn
For ein vaksen (og poesilesande) lesar er det poetiske språket verknadsfullt. Det er underleggjerande på ein fin måte, opnar nye perspektiv på både stort og smått, og gjer barnet si verd ny for oss. Men ein kan likevel spørje seg om det er barnet si verd som opnar seg for oss, eller om språket heller skaper ei meir kompleks erfaringsverd og pressar barnefigurane inn i vaksne forståingsrammer. Korleis verkar bileta og metaforane på barnet som les? Vil dei ofte intellektuelt utfordrande språklege bileta nå fram, eller tvert imot verke avskrekkande? Koplinga mellom Leo og Mei sine indre kjensler og den ytre verda dei lever i er ofte overraskande, stundom dristig. Eg trur difor at det for unge lesarar, som ofte leitar etter det konkrete både i verda og i litteraturen, kan vere vanskeleg å orientere seg og kjenne seg heime i romanuniverset. Til dømes synest Mei å snakke over hovudet på seg sjølv når ho fortel: «Jeg løper hagen mindre. Jeg løper meg større». Her blir «mindre» og «større» abstrakte storleikar utan tilknyting til noko handgripeleg, og eg trur dette kan gi barnet vanskar med å halde seg fast.
Det er likevel friskt når barnelitteraturen utfordrar språkleg, og eg trur romanen er «innanfor grensa», og såleis at desse bileta kan snike seg inn i barnet som les, gjere førestillingshorisonten vidare, innlevingskrafta større. Dessutan er Lea sitt språk for det meste lett forståeleg, og det er flust av enkeltsetningar som eg trur vil nå rett heim til barnelesaren. Å «Løpe morgenen lett i hagen» er ei av dei. Barnet som les vil nok ha lettare for å hengje med her, kjenne att tyngda som ligg i kroppen om morgonen, og korleis den forsvinn når beina og kroppen kjem seg i gang. Eg ser også for meg barnet i lystig undring når det les at «En stor lyd åpner munnen min». Kanskje gjer dessutan dei klåre og oversiktlege motsetnadane på handlingsnivået at barnet har lettare for å følgje med på den språklege leiken. Kanskje vil dei forstå at gata er eit bilete, ein stad der Leo og Mei møtest og speglar seg i kvarandre, møter sine frykter og draumar, og finn ut at den eine ikkje kan vere utan den andre. Dei er klåre motsetnadar, i så stor grad at dei nærmast er for fabelfigurar å rekne, men Lea insisterer på det sterke vennskapet mellom dei og gir dei empatiske kvalitetar som syner oss noko essensielt om det å vere menneske. Med diktet frå Du har et sted å løpe inn i minne, er det lettare å verdsetje både håpet og uroa som ligg i den siste setninga i romanen: «det er lettere å løpe når jeg har et sted å løpe til».

  1. Synne Lea, 2010. Du har et sted å løpe inn. Cappelen Damm []